SELAMAT DATANG DAN BERGABUNG DENGAN KAMI

BACA DAN NIKMATILAH ARTIKEL-ARTIKEL SASTRA DAN BAHASA KAMI YANG TELAH TERMUAT DI BEBERAPA MEDIA MASSA, BAIK DALAM BENTUK BAHASA JAWA MAUPUN INDONESIA!

PENYEMANGAT

KEJAR TERUS DUNIA MAYA, ENGKAU PASTI MENDAPATKAN SEGALANYA!
Tampilkan postingan dengan label bahasa. Tampilkan semua postingan
Tampilkan postingan dengan label bahasa. Tampilkan semua postingan

Jumat, 19 September 2008

10. Pro Kontra Piwulangan Unggah-ungguh Basa

(termuat di Mingguan Jaya Baya no. 28, Maret 2008)
(dening Karti Tuhu Utami)

Minangka guru basa Jawa, mongkoging atiku kaya-kaya ora bisa kagambarake. Mbokmanawa wae kena diparibasakake kadya nemu emas sakebo gedhene. Geneya mangkono? Iki gara-gara kawicaksanane Bapak Kepala anyarku, Drs. H. Abdul Rofiq Samsunnahar, M.Pd. Sarehne obah ngarep wusanane ya banjur kobet mburi.
Lha iya wis pirang-pirang puluh taun anggonku mulang Basa Jawa, rumangsaku kok lagi taun iki Basa Jawa entuk kawigaten mligi. Pangarsa sekolah dhawuh yen kanggo nyiyagakake SBI (Sekolah Berstandar Internasional), sawijine lembaga pendidikan kudu darbe ciri khas. Panjenengane nuli ngumandangake telung budaya sing kudu diterapake ing SMPN 1 Bangil, Kabupaten Pasuruan yaiku: kapisan, English Day (sedina ngomong nganggo basa Inggris); kapindho, Krama Inggil Day (sedina ngomong nganggo basa Krama Inggil) lan katelune, ngulinakake 3 S (Senyum, Salam, Salim) saben dina nalika wiwit mlebu regol sekolahan.
Program sekolah ‘Krama Inggil Day’, kang kudu katindakake saben dina Sabtu dening warga sekolah kasebut mujudake pamecut tumrapku anggone nggladhi siswa amrih bisa komunikasi nganggo basa Jawa krama. Gegayutan karo iku aku terus ‘jemput bola.’ Angger miwiti mlebu kelas (utamane kelas 9), aku atur pambagya, “Sugeng enjing, cah?” ... “Kadospundi kabar panjenengan?” ... Siswaku enggal mangsuli, “Sugeng enjing, Bu?” ... “Apik-apik wae!” ... “Bu, punapa basa kramane apik?” .. “Sae!” (wangsulanku) ... “Bu, kok panjenengan ngendikan panjenengan dhateng kula, mesthinipun rak kowe utawi sampeyan, wong kula menika taksih lare cilik?”
Aku mesem keprungu salah siji pitakone bocah kritis. Aku enggal mangsuli, “Ngene lho, Nak! Sakjane murid marang gurune iku kudu basa krama inggil, dene guru marang muride kudune basa ngoko. Geneya aku (minangka guru) kok ngetrepake basa krama inggil kanggomu? Iki mung saderma ngulinakake Kowe, supaya Kowe wasis ngetrepake basa krama inggil utawa paling ora ya kulina krungu pigunane tembung-tembung krama inggil kanthi trep. Pamikirku, yen Kowe ora nate krungu babar pisan, mesthine Kowe arep bakal wani utawa bisa ngomong nganggo basa krama inggil. Cethane, guru ngetrepake basa krama inggil tumrap siswane iku ora apa-apa. Iki rak sawijining strategi pembelajarane guru supaya nggayuh tujuan!“
Liya dina ing kelas kang beda, pitakonan padha uga keprungu. Aku ya tetep aweh wangsulan kang ora beda kaya wingi-wingi. Wusanane, para siswaku ngerti sing dakkarepake. Sawatara siswaku ya wiwit ana sing wani nyapa aku nganggo basa krama inggil, “Sugeng siyang, Bu? ... Panjenengan badhe tindak pundi? ... Menapa ingkang panjenengan asta?” lsp. Bubar takon-takon kaya mangkono mau, aku ya ora terus meneng, enggal wae daktakoni genti, “Sugeng siyang, Nak! ... Kula badhe dhateng ruwang guru! ... Kula samenika saweg nyepeng buku! Lah, panjenengan ugi badhe tindak pundi? Lajeng menapa ingkang panjenengan cepeng? ...” lsp.
Suwening-suwe pakulinanku ngetrepake tembung “panjenengan tumrap siswa” saya amba tebane nganti kepireng guru-guru liyane. Banjur, tuwuh pitakonan kang padha maneh saka saperanganing kanca guru. Aku ya panggah aweh wangsulan kaya wingi uni, kaya sing nate dakwenehake marang para siswaku. Wusanane nganti dinane iki isih ana saweneh guru kang ora sarujuk marang panemuku, “Mosok, kabeh siswane dipanjenengan-panjenengan, gak kuwalik tah?” celuluke.
Sejatine, ketemben ngerti kersane Pangarsa Sekolah bab arep dibudayakake “Basa Krama Inggil” ing dina tartamtu, kang dingendikakake nalika upacara rutinan dina Senin kepungkur, ati iki uga goreh. Bapak Kepala pancen ora sacara langsung aweh jejibahan kasebut marang aku, nanging minangka guru basa Jawa, ya wis samesthine yen aku mujudake pawongan kapisan kang darbe tanggungjawab marang kasil orane program mau (Eling-eling, aku pancen guru basa Jawa siji-sijine ing sekolahan kasebut).
Wusanane aku wiwit mikir, strategi apa lan kepriye sing bisa cepet ngasilake utawa nggayuh tujuan. Aku banjur ngeling-eling jaman kawuri lan enggal nakoni awakku dhewe, “Piye ta larah-larahe biyen, kok aku saiki dadi bisa basa, kamangka lingkunganku wektu iku ora nyengkuyung babar pisan?” Anggonku mikir bab kasebut ora cukup sakjam-rong jam, nanging nganti sawatara dina suwene. Aku terus kelingan marang guruku SPG biyen yaiku panjenengane Bapa Abi Kusno. Bapa Abi Kusno kasebut yen mulang siswa dhong piwulangan Basa Daerah, panjenengane ya ngetrepake tembung panjenengan marang kabeh siswane. Aku banjur nuladha strategi kasebut.
Ora mung iku wae, ing minggu-minggu keri-keri iki nalika mlebu kelas, aku wiwit ngulinakake ngomong nganggo basa krama inggil ing dalem wektu sepuluh utawa limalas menit. Kadang nyapa siswa, nakoni siswa, crita kegiyatan esukku wektu iku, crita pengalamaku maca buku, ngrembug isine cerkak, lsp. Kabeh mau dakbabar nganggo basa krama inggil.
Bebarengan karo iku, tan lali dakupayakake ana salah siji utawa loro siswaku sing kudu gelem maju ngarep kelas, nuli nindakake kegiyatan kang padha karo aku. Anggone ngutus, aku ora nunjuk langsung nanging kanthi cara lelangan. Sapa sing wani maju daksumanggakake, sing durung wani dakwenehi motivasi.
Tumraping siswa sing wis gelem crita/ngomong nganggo basa krama inggil ing ngarep kelas, jenenge banjur dakcathet ing buku jurnalku. Iki minangka pratandha yen siswa wis entuk poin mligi tumrap kabisane.
Perlu kawuningan, sakehing rerangken kegiyatanku mau daktindakake ora ana tujuan liya, kajaba mung supaya siswa bisa nyemak/kulina krungu tembung-tembung krama inggil lan bisa ngomong nganggo basa krama inggil. Kanthi mangkono, siswa dadi sugih tetembungan lan kendel ndungkapake panguneg-unege mawa basa Jawa cundhuk karo unggah-ungguhe.. Rumangsaku kok ya ana owah-owahan tumrap siswaku sawise kabeh mau daktrepake. (senajan ta aku isih durung nliti kanthi premati asil strategi kasebut).
Isih gegayutan karo program budaya Jawa, Kaur OSIS SMP-ku uga paring kalodhangan kanggo aku supaya ngrembakakake Sastra lan Basa Jawa liwat kegiyatan ekstrakurikuler. Mesthine, bab iki magepokan karo bengkel sastra (maca lan yasa guritan, ndhapuk cakepan tembang lan gladhen nembang Macapat, maca lan ngripta cerkak, gawe naskah pidhato lan gladhen pidhato, lsp).
Sejatine magepokan karo tulisan utawa irah-irahanku ing dhuwur, ana siji karep sing dakajab saka pamaos, “Sepisan, mbok tulung aku diparingi iguh pratikel kepriye carane nggladhi siswa supaya luwih cepet bisa ngetrepake basa krama inggil. Kapindho, materi apa wae sing bisa kanggo isine kegiatan ekstrakurikuler bengkel sastra lan sastra Jawa? Karepku, mumpung angine wiwit seger lan rodhane piwulangan basa Jawa ing SMP-ku lagi manggon ing dhuwur!”
Muga-muga panyuwunku enggal entuk tanggapan saka sok sapaa wae sing tresna marang basa, sastra, lan budaya Jawa. Kanthi mangkono sanggaku sing abot ning nyenengake tur agawe mongkog iki enggal entheng lan maremake.***

7. Urun Rembug Bab Panulise Tembung-tembung Jawa

(termuat di Majalah Panyebar Semangat, No.10, Taun 2002)

Nalika aku maca serataning sedulur Soewito (Kebumen) ing rubrik Layang Saka Warga (LSW) sajroning PS no 2 – 12 Januari 2002, aku dadi kepengin melu cawe-cawe bab panulising tembung-tembung Jawa. Ing layang kasebut disuwunpirsakake penulis “puro” apa “pura” sing bener. Samono uga tulisan “Mangkunegoro” apa “Mangkunegara” lan “Pangeran Sambernyowo” apa “Pangeran Sambernyawa”. Sejatine bab iki ana gegayutane karo swara jejeg lan swara miring.
Aksara urip a iku ing tembung-tembung Jawa, pancene ana sing nganggo swara jejeg lan ana sing nganggo swara miring. Wujud panulising pancen a, nanging pamacane warna loro. Sing migunakake swara a jejeg, upamane: jawa (Ind. pulau), maca (Ind. membaca), bala (Ind. laskar), lsp. Dene sing migunakake swara a miring, tuladhane: jawah (Ind. hujan), macak (Ind. berhias), balang (Ind. lempar), lsp.
Kapan ta aksara urip a diwaca nganggo swara jejeg lan kapan uga diwaca nganggo swara a miring? Tembung-tembung Jawa sing tanpa sigeg lumrahe diwaca nganggo swara jejeg, tuladha: gela (ind. kecewa), sela (Ind. senggang), kera (Ind. kurus), lsp. Nanging manawa tembung-tembung mau entuk sigeg, pamacane aksara urip a dadi miring, tuladha: gelas (Ind. tempat minum), selak (Ind. segera), keram (Ind. kejang ), lsp.
Bedane karo basa Indonesia, yen basa Indonesia wujud panulise aksara urip a (vokal a) mung diwaca warna siji, yaiku diwaca kaya swara a miring ing basa Jawa.dadi ketemu aksara urip a ing tembung-tembung basa Indonesia apa wae pamacane tetep padha, senajan ta tembung-tembung mau tanpa sigeg utawa mawa sigeg.
Yen sedulur Soewito nyuwun pirsa “puro” apa “pura” sing bener panulise mesthine “pura” (pamacane nganggo swara a jejeg). Pancen swara a jejeg iku kaya-kaya meh padha swarane karo swara o miring. Mulane yen kurang paham temenan sok-sok dadi lira-liru antarane swara a jejeg karo swara o miring mau.
Tuladha tembung-tembung Jawa sing nganggo swara o jejeg yaiku poso (Ind.mampus), toro (Ind. baju kurung), loro (Ind. dua), lsp. Dene sing mawa swara o miring, upamane posol (Ind. jagung muda), torong (Ind. corong), lorod (Ind. diturunkan), lsp.
Yen panulise swara o jejeg kleru nganggo a jejeg, tembunge dadi beda tegese, upama: loro (Ind. dua) ditulis lara (Ind. sakit), poso (Ind. mampus) ditulis pasa (Ind. puasa), polo (Ind. benak otak) ditulis pala (Ind. rempah-rempah), lsp. Samono uga swara o miring, yen nganti ditulis nganggo a miring, tegese uga beda, tuladhane: bolong (Ind. lubang) ditulis balang (Ind. lempar), lowok (Ind. lowong) ditulis lawak (Ind. pelawak), dhoyong (Ind. condong) ditulis dhayang (Ind. gadis pelayan istana), lsp.
Tuladha liyane maneh bab swara a lan o kang asring lira-liru panulise yaiku: lara-loro, keba-kebo, mata-moto, hama-homo, randha-rondha, dina-dino, gela-gelo, tala-tolo, cara-coro, laga-logo, kana-kono, mrana-mrono, yudha-yudho, laya-loyo, nyata-nyoto, lsp.
Tumrap panulising asma, swara jejeg lan miring ora kena ditrapake. Sebab yen ditrapake bisa geseh karo akte kelairane. Yen manut tata basa mesthine panulisane “Mangkunegara” lan “Sambernyawa” (negoro lan nyowo iku ora ana, sing ana negaralan nyawa ). Nanging yen wilujengan si Jabang Bayi biyen diijabake “Mangkunegoro” lan “Sambernyowo” ya nyumanggakake sing kawogan. Lan pamacane utawa pangundhange ya aja nganggo swara o jejeg (senajan ta panulisane nganggo swara o jejeg). Sebab yen ngaturi nganggo swara o jejeg, dadine kaya wong ngece. Pungkasane ya tetep wae nganggo swara a jejeg.
Wujud panulising asma mono iku akeh lho ing madyaning bebrayan, tuladhane: Pak Utomo, Pak Joyo, Pak Warsito, Pak Warsono, Pak Suwarno, Pak Sukarno, Pak Suwignya, Pak Suwito, Pak Sasmito, Pak Hadi Kusumo, lsp.
Sabanjure, aku uga dadi rada bingung marang pitakon bab tembung “plana”. Yen aku mbukak bausastra Jawa-Indonesia II anggitane S. Prawiroatmojo, taun 1980, kaca 96, ing kono wis katulis “plana” (Ind. pelana). Dadi yen manut bausastra kasebut, tembung plana pancen wis dadi basa Jawa.
Gegayutan karo bab iku uga, aku mbacutake mbukak-mbukak bausastra Jawa-Indonesia kasebut. Pancen ana saweneh tembung kang nunggal wujud kaya panyuwunpirsane sedulur Soewito mau. Tuladha: plapuran (Ind. laporan), plekat (Ind. plakat/undang-undang), plopor (Ind. pelopor), pluwit (Ind. peluit), pluwang (Ind. peluang), blanak (Ind. belanak), blanja (Ind. belanja), blenggu (Ind. belenggu), blimbing (Ind. belimbing), clana (Ind. celana), clacap (Ind. celacap/bunyi-bunyian), clempung (Ind. celempung), gladhag (Ind. geladak), glagah (Ind. gelagah), gledhah (Ind. geledah), glimpang (Ind. gelimpang ), jlajah (ind. jelajah), mlathi (Ind. melati ), mlengos (Ind. melengos), slakangan (Ind. selakangan), slamet (Ind. selamat), slawat (Ind. selawat), slebor (Ind. selebor), slempang (Ind. selempang), tlapak (Ind. telapak), tliti (Ind. teliti), lsp.
Tembung-tembung sing daktulis ing dhuwur, pancen ing basusastra Jawa- Indonesia kasebut ora diwenehi katrangan asale saka basa apa, mbokmanawa wae ya pancen saka basa Indonesia kang wis dibakokake dadi basa Jawa. muga-muga urun rembugku iki entuk tanggapan saka para winasis saengga bisa njembarake wawasaning ilmu kawruhku lan sing kawogan. Nuwun.

4. Melu Cawe-cawe Bab “Rembug Ejaan Basa Jawa”

(termuat di Majalah Panyebar Semangat, No.1, tanggal 6 Januari 2001)

Sadurunge aku nyuwun ngapura, kok ya kumawani aku melu cawe-cawe. Dakpikir mumpung ana kalodhangan lan sing kapacak ing PS no. 51 iki ana sambung-rapete karo karirku minangka guru.
Nalika maca serataning Bapak Suparto Brata, aku dadi kelingan anggone mulang murid-muridku ing SLTP. Tembung-tembung aswara jejeg lan miring iku materi piwulangan kelas loro cawu loro. Tembung kang migunakake a jejeg, upamane: ula sawa, bapa, jawa, lsp. sing migunakake a miring, upamane: sawah, bapak, jawah, lsp. tembung sing nganggo swara i jejeg: kali, ali-ali, ASI, lsp. Dene sing nganggo i miring: kalih, balik, asih, lsp. Tembung sing mawa u jejeg kaya ta: waru, payu, lampu, lsp lan sing ngemu u miring: warung, payung, Lampung, lsp. tuladha tembung mawa swara o jejeg: toko, kaco, coro, lsp dene kang aswara o miring: tokoh, kacong, corong, lsp. tembung kang ngemu swara e (taling) aswara jejeg: tempe, sate, upamane, lsp lan sing nganggo swara e miring: tempeh, saten, apamaneh, lsp. tumraping tembung-tembung mawa e (pepet) ora ana swara jejeg lan miringe.
Anggonku nerangake marang siswa, kabeh swara jejeg lumrahe tembung-tembunge aswara menga utawa tanpa sigeg, dene sing miring umume nganggo sigeg. Nanging ya ana uga sing nyebal saka tatanan, kaya: bebek (Ind.bibi) lan bebek (Ind. binatang).
Gegayutan karo swara jejeg lan miring iki, aku sarujuk banget marang gagasaning Bapak Suparto Brata, tembung: ora, nyonya, sepedha, Medina, Eropa, lsp kabeh mau ditambahi h, saengga dadi: orah, nyonyah, sepedhah, Medinah, Eropah. Iki bisa kanggo nggampangake kanca guru anggone aweh piwulangan.
Nanging sok-sok ya isih sarepotan tumraping guru. Sebab lingkungan isih durung nyengkuyung trape tata basa mau. Ing bebrayan isih kita prangguli tulisan-tulisan kaya ta: Arek-arek Suroboyo, Kebun Binatang Suroboyo, Terminal Joyoboyo, lsp. Ing kaset-kaset VCD sing mligi Tembang Jawa Anyar, irah-irahan lan cakepane uga katulis mangkono, upamane: yo konco, koyo wong kelangan, ojo ngono, ojo gelo, opo kuwi, lsp. akibate siswa yen latihan dhikte, nulis tembok dadi tembak, kebo dadi keba, loro dadi lara, rondha dadi randha, bolong dadi balang, lowong dadi lawang, lsp.
Swara jejeg lan miring a utawa o ora kena ditrapake ing jenenge wong. Nuwun sewu upamane Pak Suparto Brata ora kena katulis Suparta Brata, senajan ta anggone ngucap o – ne winaca a jejeg dudu o jejeg. Iki rak manut prajanjen nalika wilujengan si Jabang Bayi . yen nganti asma Suparto Brata winaca nganggo o jejeg, dadine kaya wong ngece. Samono uga jeneng Nunung ya ora kena diundang Nonong utawa Nanang. Awit anggone ngucapake dhewe-dhewe.
Banjur, tembung-tembung sing ngemu “bunyi pelancar”, anggonku nerangake marang siswa yaiku kanthi cara mbedakake antaraning tembung lingga lan tembung andhahan. Tumraping tembung-tembung kang wujud lingga “bunyi pelancar” kudu katulis, kaya ta: priya, beya, tiyang, tuwa, guwa, kulawarga, ruwang, kuwat, lsp. Dene sing awujud tembung andhahan ora kena katulis ngono, upama: jejodhoan ora tinulis jejodhowan, pagawean ora tinulis pagaweyan, tukua ora tinulis tukuwa, balia ora tinulis baliya, lsp. geneya mangkono? Sebab tembung jejodhoan asale saka lingga jodho, didwipurwakake, banjur entuk panambang an dudu wan. Tembung pagawean asale saka lingga gawe, entuk ater-ater pa lan panambang an dudu yan., tembung tukua asale saka lingga tuku, entuk panambang a dudu wa., lan tembung balia asale saka bali + a. Perlu pamaos uningani yen panambang wan, yan, wa, lan ya iku ora ana ing basa Jawa., sing ana yaiku an lan a.
Gegayutan karo “bunyi pelancar” kasebut pancen beda karo ing Basa Indonesia. Yen basa Indonesia “bunyi pelancar” ora kena katulis, mung ing pangucapan wae, kaya ta: pria, bea, tiang, tua, gua, keluarga, ruang, kuat, lsp.
Bab huruf d (Indonesia), anggonku aweh piwulangan mung mangkene: kabeh tembung kang mawa d (Indonesia) lumrahe tinulis nganggo dh ing basa Jawa (iki ora kalebu ater-ater di), tuladha: dokter (Ind) tinulis dhokter (Jw), dalang dadi dhalang, dada dadi dhadha, lsp.
Tembung-tembung kang mawa ater-ater anuswara n lan m, kudune mujudake tembung kriya. Awit ater-ater anuswara iku gunane kanggo ndhapuk tembung kriya. Yen ater-ater kasebut ora ndadekake tembung kriya tumraping tembung andhahan mau, ya mesthine ora tinulis wae, kaya ta: dhuwur ora katulis ndhuwur. Jenenge kuta, kaya: mBali, mBandung, mBogor, mBabat, mBesuki, lsp kudune ora katulis mangkono. Nanging pamacane wae pancen kudu mangkono. Iku rak mung ngetrepake rasaning basane amrih luwese.
Kanggone tembung mbak lan mbok apadene mbokmanawa, wuwuhan m ing ngareping tembung pancen ya perlu, nanging m ora minangka ater-ater anuswara. Sebab mbak saka tembung si +embak, mbok asale saka si +embok lan mbokmanawa asale saka tembung ambok + manawa. Saliyane kanggo ngetrepake rasaning basane, wuwuhan m ing tembung kasebut kanggo mbedakake antarane mbak (Ind. kakak) lan bak (Ind. tempat cucian), mbok (Ind. orang tua) lan bok (Ind. tempat tidur bayi).
Tembung lingga pungkasan wanda menga sing entuk panambang ake, sigeg k pancen dibutuhake, kaya ta: bali – dibalekake, lunga – dilungakake, bodho – dibodhokake, tuku – ditukokake, sate – disatekake, lsp. Sebab bab iki ana sambung rapete karo caraning maca, sing asale diwaca nganggo swara jejeg (tembung linggane) banjur diwaca nganggo swara miring (tembung andhahane).
Tumraping tembung kang ngemu “Huruf Diftong” utawa vokal rangkep ing Basa Indonesia, Basa Jawa ora duwe. Dadi yen nulis ai dadi e (taling) lan au dadi o. tuladha: pegawai (Ind) dadi pegawe (Jw), balai dadi bale, partai dadi parte, bangkai dadi bangke, kerbau dadi kebo, bangau dadi bango, lsp.
Kaya ngendikane Bapak Suparto Brata, yen putrane kliru kabeh anggone ngetrepake EYD-ne, senajan ta wis dadi sarjana, dakkira ya ora Bapak Supato Brata piyambak sing nyarirani mangkono. Anakku dhewe ya ngono, uga murid-muridku. Wis tulisane uwelek banjur tata basane ora karu-karuan. Sok-sok ya isih keprungu basa “Kesinia takbikina kue!” utawa “Makanen kuene enak kok!” Iki basa apa ta ya? Luwih-luwih nggunakake basa Jawa, kadhang-kadhang “Bapak dhahar kula siram” utawa “Kula dhahar rumiyin, Ibu mangke mawon nedhane!”
Perlu kawuningana yen guru-guru Basa Jawa mono lumrahe mung cakupan, bebasan timun wungkuk jaga imbuh. Dadi yen kekurangan jam utawa durung 24 jam (sarana keluwihan guru tumraping vak tartamtu0, banjur kajibah mulang Basa Jawa. kamangka guru-guru mau durung duwe SIM Guru Basa Jawa. sing dadi bakune, angger “Wong Kulonan” (saka Madiun, Magetan, Kediri, lsp) mesthi dicekeli mulang Basa Jawa lan dianggep bisa Basa Jawa. sejatine ya durung mesthi mangkono. Coba panjenengan pirsani, apa wong Indonesia mesthi bisa mulang Basa Indonesia? Dakkira ya ora, wong materi basa iku akeh, ana wacana, kawruh basa, tata basa utawa paramasastra, nulis (aksara Jawa lan ngarang), unggah-ungguh basa, lan kasusastran. Mula ya isih kudu sinau, ya maguru, ya kudu entuk penataran, ya melu MGMP kanggo nambahi wawasan kawruhe mau. Nanging, sarehne kanggone guru-guru basa Jawa iku yen mung ana perlune wae, tarkadhang bubar sinau lan melu MGMP, taun ngarepe wis ora kajibah mulang Basa Jawa maneh. Iki kabukti ing dhaerahku, sing dadi anggota MGMP Basa Jawa, paragane gonta-ganti. Mula yen murid-murid ora bisa, ya ora kena nyalahake sapa-sapa, apa iku gurune, apa muride, apa lingkungane, apa kurikulume, lsp. Saiki prayogane kepriye bisane rancag lumakune lan amrih becike.
Gegayutan karo iku kabeh, aku sarujuk banget marang usulan-usulaning Pak Poer Adhi Prawoto, S.Pd (Solo) marang pamarentah ing KBJ III mengko (kaya ing PS no. 49). Muga-muga 6 poin usulan kasebut bisa ditampa dening pamarentah, saengga nasibe Basa Jawa mundhak apik. Bisaku ya mung ndonga lan ngarep-arep sarta ngrungokake saka njaba, sebab kadhare mung guru rasane ora kuwawa yen arepe melu KBJ III kang samono akehe waragade. Nuwun.

2. Bahasa Jawa


(termuat di Taboit Info, Vol 03, No. 01, Januari 2004)

Sebagai seorang guru muatan lokal, betapa bangganya saat menyaksikan sebuah tayangan suatu televisi, yang menyiarkan berita dengan menggunakan pengantar bahasa Jawa. Betapa tidak? Bahasa Jawa adalah salah satu mata pelajaran muatan lokal SMP Jawa Timur (Mulok Jatim) yang merupakan bidang saya. Setiap hari saya bergaul akrab dengan mata pelajaran tersebut. Dengan hati-hati dan sungguh-sungguh setiap materi saya suguhkan agar menjadi sajian menarik untuk siswa.
Ternyata, pekerjaan rutin itu sekarang hanya sebagai lelucon atau bahan gurauan para siswa SMP dan mungkin siswa lain pada jenjang pendidikan yang sama. Hal ini terbukti, beraneka ragamnya kalimat yang disusun siswa. Secara kebetulan saya menjelaskan struktur kalimat berketerangan saat itu. Terdengar kalimat-kalimat terlontar dari mulut beberapa siswa. Katanya, “Kyai Mustofa matek wingi sore.” (Ind. Kyai Mustofa meninggal kemarin sore). “Saiki Pak Guru nyantap raine Adi.” (Ind. Sekarang Pak Guru memukul wajah Adi). “Maeng esuk babune Minah digibeng Pak Tovan nganti benjut kabeh.” (Ind. Tadi pagi pembantu Minah dipukul Pak Tovan sampai memar semua), dsb. sambil tertawa sebagian siswa tersebut mengutarakannya.
Saya terkejut mendengar ungkapan beberapa kalimat siswa dengan menggunakan kata-kata yang tidak seharusnya mereka ungkapkan itu. Kata-kata yang saya maksud, misalnya: “matek” (Ind. meninggal dunia), “nyantap” (Ind. memukul), “raine” (Ind. wajahnya), “babune” (Ind. pembantu rumah tangga), “digibeng” (Ind. dipukul). Selanjutnya saya menjelaskan pada siswa bahwa kata-kata semacam itu “kasar”, tidak sesuai “unggah-ungguh” bahasa Jawa dan tak layak digunakan, baik dalam pergaulan (bentuk lisan) maupun dalam penulisan. Apa jawab para siswa? Merekapun tak mau menerima penjelasan itu, malah beberapa siswa berceloteh dan “saur manuk” menyebutkan “Pojok Kampung … Pojok Kampung”. Sebenarnya bukan hanya kali ini siswa menyangkal. Kemarin di kelas sebelah. Sekarang di kelas ini. mungkin besok di kelas yang lain lagi.
Berbicara “Pojok Kampung” yang merupakan salah satu program rutin tayangan suatu televisi (JTV), memang membuat saya semakin bingung. Di satu sisi saya bangga karena materi (bahasa Jawa) diangkat sebagai bahasa pengantar suatu berita televisi. Di sisi lain saya terus berselisih paham dengan para siswa. Masalahnya, materi yang saya sajikan kepada siswa selalu berdasarkan “unggah-ungguh” (tataran bahasa). Jadi, kalau istilah “matek” (Ind. mati) diterapkan untuk panggilan seorang Kyai umpamanya, rasanya kok kurang tepat. Jangankan “matek” menggunakan istilah “mati” saja masih belum cukup untuk seorang Kyai, yang sehari-harinya amat kita hormati dan kita junjung tinggi. Untuk beliau itu seharusnya menggunakan istilah “seda/kondur ing alam kelanggengan/ kapundhut Gusti Kang Murbeng Dumadi”.
Selanjutnya, kita berbicara soal bahasa. Sebenarnya, hampir sama antara bahasa Jawa dan bahasa Indonesia. Hanya istilahnya saja yang berbeda. Kalau bahasa Jawa menggunakan tataran/tingkatan bahasa, yang terkenal dengan istilah “unggah-ungguh”, bahasa Indonesia menggunakan istilah “memperhalus kata”. Misalnya, bahasa Indonesia mempunyai kata “mati”. Kata “mati” identik artinya dengan meninggal dunia, wafat, gugur, tewas atau pulang ke Rahmatullah, menghadap Illahi Robbi, dipanggil Yang Maha Kuasa, mengakhiri hidupnya, dsb. walaupun sama artinya, kata tersebut berbeda dalam penggunaannya. Untuk hewan kita gunakan kata “mati”, untuk manusia kita gunakan kata “meninggal dunia”. Untuk manusia khusus (dalam arti untuk lebih menghormati), kita gunakan “wafat/pulang ke Rahmatullah/menghadap Illahi Robbi/dipanggil Yang Maha Kuasa”. Untuk para pahlawan, kita gunakan kata “gugu”. Untuk kecelakaan di jalan, kita gunakan kata “tewas”. Untuk yang bunuh diri, kita gunakan kata “mengakhiri hidupnya”, dsb.
Coba kita amati bahasa yang ada di “Pojok Kampung”. Sebagian kata-katanya boleh dibilang kasar (dalam arti kurang tepat dalam penggunaannya). Beberapa kalimat yang pernah saya catat dari siaran “Pojok Kampung” di siang atau malam hari, diantaranya: “Jarene Gubernur Imam Utomo …., Brigda Eko Sutikno matek. Wong wedok mau tibane dadi lonte. Perwira tentara nggibengi babune. Ndase arek iku boncel. Lanangan mau padha golek wedokan. Toni lan Nardi saiki minggat.”
Sekarang apa yang harus kita perbuat? Haruskah kita tetap duduk manis di tempat tanpa mau berbuat sesuatu? Padahal kita tahu bahwa tayangan “Pojok Kampung” itu terdengar masyarakat luas (dalam arti terdengar baik oleh yang tua maupun yang muda, baik anak-anak sampai dengan yang dewasa) dan itu menyebar sampai ke seluruh pelosok Nusantara. Bagi dunia bidang lain mungkin tidak begitu terasa dampak negatifnya, tetapi tidak bagi dunia pendidikan, yang didalamnya tersirat tujuan mulia mendidik anak bangsa agar menjadi manusia berbudi pekerti luhur dan berakhlak mulia.
Perlu pembaca ketahui bahwa bentuk konkrit budi pekerti luhur dan akhlak mulia seseorang itu bukan hanya terlihat dari sikap dan perbuatannya saja, melainkan juga tutur bahasanya. Oleh karena itulah pemilihan kata-kata yang benar dan tepat pula penggunaannya akan berpengaruh positif pada pembentukan budi pekerti/akhlak mulia siswa. Itu semua merupakan salah satu tugas dan kewajiban setiap guru dan orang tua dalam rangka membantu siswa menuju kedewasaannya.
Sehubungan dengan hal tersebut, dalam hati kecil saya bertanya, tidak bisakah “Pojok Kampung” memperhalus setiap kata-kata dalam siarannya? Misalnya saja, tidak menyebutkan kata “lonte” untuk istilah “WTS”, tetapi menggantinya dengan “wanita nakal”. Tidak menyebutkan “lanangan” untuk istilah “lelaki gelap”, tetapi menggantinya dengan “pria nakal/pasangan kharam”.tidak menyebutkan “matek” untuk, manusia yang meninggal, tetapi menggunakan istilah “mati” atau yang lain, yang lebih baik/.halus. Tidak menggunaskan “minggat” untuk yang pergi tanpa pamit, tetapi menggunakan istilah “lunga gak pamitan”. Tidak menggunakan “babu” untuk istilah pembantu rumah tangga”, tetapi menggunakan kata “rewang”, dsb. Saya rasa itu semua bisa dilakukan, walaupun bentuk bahasa “Pojok Kampung” termasuk dalam kategori bahasa dialek Surabaya.
Sebenarnya, saya sering membaca dialek Surabaya ini pada majalah berbahasa Jawa “Panyebar Semangat”. Dialek Surabaya tersebut selalu ditampilkan pada setiap edisi penerbitan dengan judul rubrik “Rujak Cingur” (Obrolane Cak Ari). Yang perlu saya informasikan di sini bahwa bahasa yang digunakan dalam dialek tersebut terasa halus dan tidak pernah ditemukan kata-kata kasar seperti pada “Pojok Kampung”. Kata-kata yang ada di “Rujak Cingur” tersebut, misalnya: pena (Ind. kamu), barek (Ind. dengan), sampeyan (Ind. kamu untuk menghormat), cumak (Ind. hanya), kate (Ind. akan), saniki (Ind. sekarang), engkuk (Ind. nanti), dsb.
Kalau untuk bahasa “walikan” yang merupakan dialek kota Malang, saya setuju-setuju saja diangkat di layar kaca JTV pada setiap siaran “Pojok Kampung Awan”. Itu kan salah satu bentuk perwujudan kebebasan dalam rangkaian Otoda dan tidak berdampak negatif bagi dunia pendidikan kita. Misalnya: menyebut “rumah” dengan istilah “hamur”, menyebut “malang” dengan istilah “ngalam”, menyebut “dicekel” dengan istilah “dilekec”, menyebut “sepeda motor” dengan istilah “adepes rotom”, menyebut “arek-arek” dengan istilah “kera-kera”, dsb.
Lalu siapakah yang berhak menyensor kata-kata yang kurang sepatutnya digunakan dalam siaran berita “Pojok Kampung” itu? masih diperlukankah badan sensor di era reformasi ini? padahal kita tahu bahwa semua pihak menghendaki suatu bentuk kebebasan seluas-luasnya. Jangan-jangan kita malah termasuk yang melanggar HAM! Masih ingatkah kita akan polemik “Goyang Inul” dulu? Akhirnya kan jalan terus bukan? Malah dilanjutkan dengan “Goyang Kayang” dan “Goyang Patah-patah” serta “Goyang Ngecor”. Terakhir menyusul pula sebuah lagu “Cucak Rowo” karya Didik Kempot, yang selanjutnya sempat ramai ditembangkan anak-anak kecil di bawah umur, tanpa tahu akan makna porno yang terkandung didalamnya. Akankah salah satu dialek bahasa Jawa ini, yang merupakan aset budaya nasional bangsa mengalami nasib tragis yang sama? Wallahua’lam!

1. Kedudukan Bahasa Jawa di Era Globalisasi

(oleh Karti Tuhu Utami)
(termuat di Taboit Info, edisi 06 Th. 2002)

Beberapa bulan yang lalu kepalaSLTP saya menginstruksikan bahwa tiap hari Jum’at diharapkan berkomunikasi dengan bahasa Inggris. Lalu teman duduk yang sejurusan dengan saya berkata-kata sendiri, “Kalau bahasa Inggris digalakkan, bagaimana dengan bahasa Jawa? Kalau gitu hari Senin wajib berbahasa krama,” katanya.
Mendengar ucapannya yang begitu spontanitas, saya jadi merasa sadar akan kedudukan bahasa Jawa di masa sekarang. Sebagaimana kita ketahui bersama pasar bebas Asia-Afrika (AFTA) akan mulai tahun 2003 dan pasar bebas internasional (NOFTA) akan berjalan tahun 2010. sehubungan dengan inilah maka pemerintah mempersiapkan diri dengan menggalakkan bahasa Inggris di sekolah-sekolah.
Kita sebagai guru mata pelajaran muatan lokal bahasa daerah (Jawa) harus mengakui bahwa bahasa Inggris memang unggul di bidang industri dan teknologi serta dibutuhkan pasar kerja saat ini. oleh karena itu wajar bila anak didik kita kurang menyukai terhadap materi pelajaran bahasa Jawa.
Saya pernah membaca rubrik “Layang Saka Warga” pada majalah mingguan Panyebar Semangat No.10-11 Maret 2002. Isi surat tersebut mengeluhkan adanya anggapan bahwa bahasa Jawa tidak mempunyai masa depan. Menurut saya, bahasa Jawa itu bukan tidak mempunyai masa depan, hanya saja kurang diminati siswa. Mestinya sebagai guru bahasa Jawa, kita harus pandai-pandai dalam menyampaikan materi kita, mengolah dan mengemasnya sehingga menjadi sajian yang menarik.
Abad 21 ini disebut juga era globalisasi. Pada zaman ini nanti, kita mau tidak mau, sengaja atau tidak, pasti akan terlindas zaman. Era globalisasi jelas akan menimbulkan perubahan pada semua aspek kehidupan yang tanpa kompromi. Salah satu penyebab era globalisasi adalah adanya industri dan teknologi. Untuk membuka pintu industri dan teknologi yang umumnya dari negara Barat tersebut, tentunya harus dengan kemampuan berbahasa Inggris.
Dengan bertolak dari hal-hal di atas, bukanlah berarti guru bahasa Jawa tidak mempunyai “masa depan.” Walaupun kalah di bidang industri dan teknologi, bahasa Jawa masih mempunyai keunggulan di bidang kebudayaan. Peran bahasa Jawa dengan kebudayaannya di era globalisasi, yakni akan mendampingi proses pembelajaran siswa (generasi muda) untuk menimba segala ilmu pengetahuan dari mana saja. selain itu bahasa Jawa dan kebudayaannya akan menjadi filter untuk menyaring datangnya kebudayaan asing tersebut.
Selain menggalakkan komunikasi dengan bahasa Inggris, pemerintah juga memprogramkan pendidikan budi pekerti. Pendidikan ini pelaksanaannya diorganisasikan sebagai bagian integral dari mata pelajaran yang relevan. Misalnya Pendidikan Agama, PPKn, Pendidikan Bahasa dan Sastra Indonesia. Menurut saya, bahasa Jawa juga merupakan mata pelajaran yang amat relevan untuk menanamkan budi pekerti luhur siswa . Dengan adanya program pemerintah tentang pendidikan budi pekerti ini yang mulai dilaksanakan tahun 2001/2002, maka andil bahasa Jawa semakin besar dan sangat dibutuhkan pada jenjang pendidikan dasar SD/MI dan SLTP/Mts.
Dalam Strategi Pendidikan Nasional karya Dr. Ir. Indra Djati Sidi (salah satu makalah Simposium Pendidikan Nasional dan Munas 1 Alumni Program Pasca Sarjana Universitas Negeri Malang – 13 Oktober 2001) sebagian tertulis sebagai berikut “Kondisi dunia abad 21 akan mengalami transformasi dalam segala aspek kehidupan manusia meliputi politik, sosial dan budaya. Proses transformasi ini sering dikemas dalam istilah globalisasi.
Dengan adanya proses globalisasi, kehidupan manusia termasuk bangsa Indonesia dipersiapkan agar tidak menatap masa depan tersebut sebagai suatu masalah, tetapi justru mampu memanfaatkan peluang masa depan tersebut untuk meningkatkan taraf kehidupannya.” Kata “budaya” di atas saya garis bawahnya. Budaya artinya peradaban, adab berarti kesopanan. Jadi, bila membahas bahasa Jawa tentu tidak akan lepas kebudayaan orang Jawa itu sendiri. Seperti yang tersebut tadi bahwa yang akan mengalami perubahan di era globalisasi, salah satunya adalah budaya. Selanjutnya perubahan yang terjadi pada budaya (kebudayaan Jawa) tadi janganlah dianggap sebagai suatu masalah, tetapi kita harus bisa menggunakan kesempatan tersebut untuk mencapai kesejahteraan hidup di masyarakat.
Pada kenyataannya sekarang, semakin lankanya yang belajar bahasa Jawa, kebudayaan Jawa justru semakin mahal nilainya. Contoh: bila ada hajatan penganten, masih banyak yang mencari MC (Protokol) berbahasa Jawa (padahal tarifnya lebih mahal dari pada MC berbahasa Indonesia). Belum lagi bila yang mempunyai hajat tadi ingin mendatangkan kerawitan atau wayang, apa ini bukan merupakan “masa depan” bahasa Jawa namanya?
Perlu diketahui lagi, bahwa sampai hari ini masih ada sekolah kerawitan, sekolah dalang, dan kursus-kursus tari atau MC berbahasa Jawa. Kegiatan semacam ini sebenarnya merupakan “massa depan” generasi muda kita juga.
Bila mau berpandangan luas lagi, sekarang banyak kaset lagu-lagu Jawa kreasi baru yang laris dan disukai di masyarakat. Pada tayangan TV juga masih kita temukan pelawak-pelawak berbahasa Jawa, yang juga dikagumi pemirsa, baik kalangan muda maupun tua. Selain itu masih juga kita dapati film-film/sinetron-sinetron dengan menggunakan latar belakang kebudayaan Jawa, yang tidak kalah menarinya buat pemirsa.